Hindistan edebiyatında kısa bir yolculuk | İskan Tolun
“Dünya herkesin ihtiyacına yetecek kadarını sağlar, fakat herkesin hırsına yetecek kadarını değil.” Makaleye bu kez; İngiliz sömürge yönetimine karşı, örgütlediği halkıyla birlikte şiddetsiz, sivil itaatsizlik felsefesiyle direne direne ülkesi olan Hindistan’ın bağımsızlığını kazandıran, halkının özgürlüğünü sağlayan sabır kumkuması Mahatma (1869-1948) Gandhi’nin bir sözüyle başlamak istedim. Devrimi kadar sabrı da tartışılmaz olan Gandhi; bu sözü, dünyayı tekeline almak isteyen, toprağa doymayan zalim, despot, sömürgeci güçlere atfen söylenmiş olsa gerek. Sömürgeci yönetimin zalimliğine karşı silah kullanmadan boykotlarla; açlık grevlerle, aktif yürüyüşlerle, barışçıl eylemlerle direnerek kazanabileceğini tüm dünyaya kanıtlayan M. Gandhi’nin zaferle taçlandırdığı devrim, yakından biliniyor. Ama kısaca değineyim:
Gandhi, Londra’da hukuk eğitimini tamamladıktan sonra bir iş için gittiği Güney Afrika’da, Hint göçmenlere ve kendisine uygulanan ağır ırkçı ayrımcılığa tanıklık ediyor ve bir yandan haklarını savunuyor, bir yandan da buna bir çözüm üretmek için yoğun, zımni bir çalışma içerisine giriyor. Asıl mücadelesini burada başlatıyor. Şiddetsizlik, doğruluk ve hakka bağlılık kavramlarını bu dönemde olgunlaştırıp Hindistan’a taşıyor. Dolayısıyla, Güney Afrika’da geçirdiği 20 yıl boyunca, şiddet karşıtı sivil itaatsizlik felsefesini geliştiriyor ve bu temelde, sömürgeci yönetime karşı halkını örgütlüyor ve muazzam bir direniş mücadelesi neticesinde de Hindistan’ın bağımsızlığını ilan edebiliyor.
Elbette bu öyle kolay olmamıştı. Hintlilerin kimlik taşımasını zorunlu kılan yasaya karşı ilk önce pasif bir direniş ile, sivil itaatsizlik yöntemini hayata geçiriyor. İğneyle kuyu kazarcasına peyderpey ilerliyordu ve bu arada halk da, ağır bedeller ödüyordu: Katliamlar, infazlar, işkenceler vs… vs… İrili, ufaklı eylemlerle birlikte kayda değer deneyimler edinince de, güçlü bir şekilde; İngiliz sömürge yönetiminin tuz üzerindeki tekeline ve tuz vergisine karşı protesto olarak uzun bir yürüyüş düzenliyor.
Gandhi, halkla birlikte 12 Mart 1930’da Ashram’dan yola çıkarak 24 gün boyunca, yaklaşık 400 kilometre yürüyüp 6 Nisan’da Umman Denizi kıyısındaki Dandi köyüne ulaşıyor. En önde olan deneyimli lider, denizden bir avuç tuz alarak yasayı resmen çiğniyor. Bu eylem tüm ülkeye yayılıyor ve böylece binlerce kişi de tutuklanıyor. Ama İngiliz otoritesi de iyice sarsılmış, epey yıpranmıştı ve bu, dünya çapında büyük bir yankı uyandırmıştı.
Dolayısıyla, 1930’daki 400 kilometrelik Tuz Yürüyüşü büyük bir ses getirmiş, Hindistan’ın bağımsızlık mücadelesinde tarihi bir kırılma yaratmıştı. Halkını, ülkesini özgürlüğe kavuşturan ve tüm dünyada insan hakları babında bir ikon hâline gelen Gandhi, böylece 20. yüzyılın en önemli siyasi ve ruhani lideri oldu. Halk tarafından, Yüce Ruh anlamına gelen Mahatma ünvanına layık görüldü. Hiçbir şiddet unsuru içermeyen devriminden, direnişinden, adından hâlâ huşuyla söz ediliyor.
Herkes tarafından işinin ehli, uysal ve tevazulu bir lider olarak telakki edilen 78 yaşındaki Mahatma Gandhi, 30 Ocak 1948’de fanatik bir Hint milliyetçisi tarafından uğradığı suikast sonucu hayata gözlerini yumuyor, maalesef!..
O güzel insan, Mahatma Gandhi hakkında kısa yazayım derken, biraz uzadı. Onunla ilgili o kadar çok şey yazılmış çizilmiş ve her meraklı okur gibi öylesine ilgiyle okuyordum ki, anlatılması da uzun sürdü. Onunla ilgili kaç kitap okuduğumu unuttum. Neyse. Son olarak bir romanda, bu güzel insana atfedilen (Sudhir Kakar: Gandhi ve Mira Yaşamını Gandhi’ye Adamış bir İngiliz Kadının Öyküsü) kısa bir şiiri de aktarayım:
Yüzüm çizgilerle kırıştı / Saçım aklarla tanıştı / Kolum bacağım sarktı, zayıfladı / Bir arzularım genç kaldı.
Ve, şimdi de edebiyat. Ama, Hindistan edebiyatı tam bir deryadır. Hatta içine dalınca, çıkılması zor olan bir derya. Bu deryanın derinliklerine fazla dalıp kalmayacağım; yüzeysel değinip geçmek daha iyidir bence: Makale fazla uzamaz, okuru yormaz, tadında kalır. Neyse. Devam.
Hindistan edebiyatı, binlerce yıllık sözlü gelenekten, Sanskrit destanlarına, sömürge dönemi krizlerinden, modern küresel seslere uzanan devasa bir zaman tünelidir. Vedalarla başlayan bu köklü gelenek; felsefeyi, mitolojiyi ve insan ruhunu harmanlayarak dünya edebiyatına derin izler bıraktığı da yadsınamaz bir gerçektir.
Klasik ve mitolojik döneme ait olan Vedalar ve Upanişadlar, Hinduizmin temelini oluşturan, ilahiler ve felsefi metinlerden oluşan en eski kutsal metinlerdir. Daha çok ritüel, ibadet, çok tanrıcılık ve dışa dönük dini tatbikleri temsil eden Vedalar, bilgi veya hikmet anlamına geliyor ve Bir öğretmenin huzurunda, yakına oturmak anlamına gelen Upanişadlar ise, bu ritüellerin arasındaki derin manevi anlamı arayan, içe dönük felsefi ve mistik birer tefsir niteliği taşıyor.
Mahabharata ve Ramayana da, dünyanın en uzun ve etkileyici epik destanlardır; görev, onur, savaş ve ahlak kavramlarını işliyorlar. Mahabharata ve Ramayana, eski Hindistan’ın Sanskrit dilinde yazılmış en büyük ve en önemli iki kutsal epik destandır. Hindistan kültürünün, felsefesinin ve mitolojisinin temelini oluşturuyorlar.
Büyük Bharata anlamına gelen Mahabharata konusu, Hindistan’ın efsanevi atalarından olan kral Bharata’nın soyundan gelen iki kuzen aile arasında, taht ve tüm gezegenin egemenliği için yapılan büyük Kurukshetra Savaşı’nı ve bu savaşa giden süreci anlatıyor. 18 bölüm ve yüz binin üzerinde manzum mısradan, beyitten oluşan anlatı, dünyanın en uzun şiiri ve destanı addediliyor.
Sanskrit dilinde, Rama’nın Yürüyüşü veya Rama’nın Serüveni anlamına gelen Ramayananın konusu ise: Ayodhya Kralı’nın büyük oğlu olan ve Tanrı Vişnu’nun bir avatarı (Yeryüzüne inen varlık) addedilen Rama’nın hayatını anlatıyor. Rama’nın sadık karısı Sita, ifrit Kral Ravana tarafından kaçırılıyor ve Rama’nın maymunlar ordusuyla birlikte Lanka’ya gidip Sita’yı kurtarması, Krallığına dönmesi konu ediliyor. Valmiki adında bir ozan tarafından kaleme alınmış olan söz konusu destan, 7 bölüm ve yaklaşık 24.000 beyitten oluşuyor. Rama, güç ve erdemin simgesidir. Sita da bağlılığı simgeliyor. Ravana ise kötülüğün simgesidir.
Bir de Hindistan’ın meşhur Jataka masalları vardır. Jataka masalları, Budizm temalıdır. Buda’nın yaşamını anlatan yaklaşık 500 öykülük klasik derlemedir. Hindistan’ın sözlü geleneğinden doğan bu anonim Budist anlatılar, MÖ 4. yüzyıl ile MS 4. yüzyıl arasında derlenen metinlerdir.
Hindistan edebiyatının önemli yazarlarından biri de Premchand’ir. Premchand, realist romanlarıyla kırsal Hindistan’ın yoksulluğunu ve toplumsal adaletsizliklerini ustalıkla, yalın bir şekilde dile getiriyor.
Ama modern dönemdeki Tagore ile, Nobel’in Gururuyla devam edeceğim. Nobel’in Gururu addedilen Rabindranath Tagore’nin şiirleri, öyküleri Hint edebiyatının simgesi hâline gelmiş, büyük bir ilgiyle okunuyor. R. Tagore, 1913’te Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanan ilk Asyalı yazar olarak tarihe damgasını sağlam vurmuştur. O meşhur Gora adlı romanına da kısaca değinip makaleyi noktalayayım:
Gora, Modern ve Çağdaş Dönemin romanıdır. R. Tagore, Hindistan’daki kimlik, milliyetçilik, din ve sosyal yapıyı derinlemesine irdeleyerek incelemiş ve ustalıkla, harikulade bir başyapıt üretmiştir. Zengin felsefi içeriğiyle genç kuşağın ilgisini çekiyor, sevgisini kazanıyor ve kadın, erkek ilişkilerinde de aşk, duygu ve şiir yüküyle okurun iç dünyasına gayet özgün bir şekilde hitap ediyor. Yeni teknikle romana dönüştürülmüş bir Hint gerçeğidir Gora. Milyonların kalbine dokunmuş olan değerli yazarın bu en önemli romanı pek çok dilde yayınlanmıştır. Bütün yalınlığı ve güzelliğiyle, üstün lirizm içinde aktarılmış olan o mistik duyusuyla Gora, insanın kendisini içinde arayışının en güzel romanlarından biridir.
Romana adını veren Gora, Hindistan’ın değişen yüzünü temsilen, felsefi didaktik öğretileri ile işgal altındaki ülkesine gönülden bağlıdır. Mezkûr roman kahramanı, Hindistan’ın kurtuluşunun önünde engel teşkil eden İngilizlere karşı şiddetle baş kaldırırken, sömürge dönemi Hindistan’da İngiliz hayranlığına kapılmış ve kendi kültüründen uzaklaşan aydınlara karşı durarak, ülkesine ve halkına olan bağlılığını şu ifadelerle dile getiriyor:
“Doğup büyüdüğünüz yurdunuza karşı sevgi duymadıkça ve o yurtta yaşayan halkın yanında bulunmadıkça, sizin o yurdu küçük gören tek kelimenize bile katlanacağımı sanmayın!..”
İskan Tolun – 15.11.2026






















































