Cumhuriyet Alevileri hiç sevmedi | Aziz Tunç

Herhangi bir devlet, doğal olarak bir örgütsel yapı tarafından ve bir kitlenin gücüne ve desteğine dayanılarak kurulabilir.

Türk devletini kuranlarda, bir örgütlülük yaratmışlardır. Bilindiği gibi o dönem Osmanlı Devleti’ni yöneten İTF’nin lider kadrosu, birinci dünya savaşında yenildikten sonra yurt dışına kaçmışlardı. Padişah da emperyalist devletler ve iç karışıklıklar nedeniyle etkisizleştirilmiştir. Fakat Osmanlı Devleti’nin askeri bürokrasisinde ve devletin çeşitli üst düzey kademelerinde önemli sayıda İTF’li subay ve bürokrat bulunmaktaydı. Tam bir otorite boşluğunun yaşandığı bu koşullarda imparatorluğun ordusu, bürokrasisi ve diğer bütün imkanları, geride kalan içlerinde Mustafa Kemal’inde bulunduğu söz konusu İTF’lilerin denetimine geçmiştir.

İTF’nin devletin içindeki kadroları, askeri ve idari bürokrasisi, yereldeki tüccarları, toprak ağalarını, din adamlarını ve siyasetçileri etrafında örgütleyerek, Türk devletini kurmak için harekete geçmişlerdir. Devlet kurmanın gerektirdiği örgütsel yapılanma bu şekilde oluşturulmaya başlanmıştır.

Türk devletini kurmak isteyen bu kadronun, toplumsal kitle desteğine ihtiyacı bulunmaktaydı. İTF’nin politikasını izleyen bu yapı, o dönem coğrafyada yaşayan hangi toplumsal kitlenin desteğini almaya çalışmıştır?

Sorunun cevabına geçmeden önce bu süreçte yaşanmış olan üç noktaya değinmek gerekiyor.

Bu gelişmelerin ikisi, genel toplumsal hayatı, birisi de özel olarak Alevileri ilgilendirmektedir.

Birinci, Alevileri ilgilendiren nokta, İTF’nin, bu dönemde tek ulus ve tek inanç politikası izlediği de bilinmektedir. İTF bu politikasının gereği olarak, Aleviliğin asimile edilmesini sağlamak için Kafkas göçmeni Baha Said’i (Kumuk) görevlendirmiştir. Baha Sait devletin desteğiyle, Alevilerin yaşadığı bölgeleri dolaşmış, Alevi toplumuyla, inanç önderleriyle bir dizi görüşmeler yapmıştır. Bu çalışmaların sonucunda, Aleviliğin Türk İslam inancı olduğunu iddia eden tezler geliştirmiştir. İTF yönetimi, bu tezlerini topluma dayatmaya hazırlanmıştır. Bugün Alevi inancının çarpıtılmasına yol açan ve Aleviliğin Türk ve İslam inancı olduğunu ileri süren tez, İTF’nin bu özel çabasıyla geliştirilmiş ve topluma empoze edilmeye çalışılmıştır.

Toplumsal süreci ilgilendiren diğer noktaların ikincisi, bu süreçte halkın içinden çıkan duyarlı insanların oluşturduğu ve çete olarak adlandırılan bir nevi silahlı halk milisleri de önemli bir rol oynamışlardır. Bunun da bilinmesi gereklidir.

Üçüncü olarak Çerkes Ethem ve kuvvetlerinin bu sürece yaptıkları büyük katkılardır. Çerkes Ethem ve kuvvetlerinin ideolojik perspektif ve örgütsel yapı olarak hem diğer çetelerden; hem de Mustafa Kemal ve arkadaşlarından çok farklı özelliklere sahip oldukları, belirtilmelidir.

Bunları belirttikten sonra, esas konumuz olan “Türk devletini kurmak isteyenler, hangi toplumsal kesimlerden ne düzeyde destek görmüşler veya hangi toplumsal kesim karşı çıkmayarak Kemalistlerin işini kolaylaştırmıştır” sorularına dönebiliriz.

Yeni Türk devletini kurmak isteyen Kemalistleri, padişah yanlısı olan, statükonun devamını isteyen İslamcı kesimler, desteklememişlerdir. Hatta bu kesim, “din elde gidiyor” diyerek, Bolu, Konya, Yozgat ve benzeri bölgelerde Kemalistlere karşı isyan etmişlerdir. Aynı şekilde Karadeniz bölgesinde, Ege’de, Trakya’da yaşayan farklı etnik yapıdaki halklar da Kemalistlere ciddi bir destek sunmamışlardır. Kürt halkının çoğunluğu da Kemalistleri desteklememiştir. 1920 Ekim’inde Urfa da Milli Aşireti isyan etmiş, Kürt Alevi Koçgirililer de Kemalistlerle ortaklaşmamıştır.

Özetle o dönem coğrafyada yaşayan halkların büyük bir kesimi İTF’nin devamı olarak gördükleri Kemalistleri, desteklememişler, hatta isyan ederek karşı çıkmışlardır.

Şimdi hangi toplumsal kesimlerin Kemalistleri desteklediği, hangi kesimlerin aktif olarak karşı çıkmadığı da daha kolay anlaşılacaktır. Bu sorunun cevabı, Kemalistlerin sosyo- politik ihtiyaçlarında ve bu ihtiyaçları gidermek için izledikleri politikada gizlidir.

Her şeyden önce cumhuriyeti kuracak olan kadro, ideolojik ve politik olarak İTF’nin ırkçı politikasına dayanmıştır. O nedenle bu kadro, Alevi- Bektaşiliğin özgün bir inanç olarak varlığını korumasını ve sürdürmesini istememiştir. Fakat aynı cumhuriyeti kuran kadronun toplumsal dayanağa da ihtiyacı vardı.

Kemalist kadro, bu ihtiyacı gidermek için kendilerine karşı hiçbir tutum geliştirmemiş olan Alevi- Bektaşilerle ilişki kurmayı kendi politik hesapları açısında gerekli görmüşlerdir. Zira toplumun büyük kesiminin karşı çıktığı Kemalistlere, Alevi- Bektaşilerin karşı çıkmaması da önemli bir destekti.

Bu topluma, Osmanlı ve İTF’nin bakış açısıyla yaklaşan Kemalistler, Alevi- Bektaşileri, ne sürecin asli öznesi olarak görmüşler; ne de toplumsal bir önem atfetmişlerdir.

Faaliyetlerine devam eden Mustafa Kemal ve ekibi, Havza’da 28 Mayıs’ta bir genelge yayınlayarak kendi iktidarını kurmanın ilk adımı atmışlardır.

Devamında 21- 22 Haziran 1919 da Amasya Kongresi diye bilinen toplantı yapılmıştır. Kongre denilerek önemi büyütülen bu toplantıya Mustafa Kemal, yaveri Cevat Abbas Bey, Hüseyin Rauf Orbay, Refet Bele, Ali Fuat Cebesoy katılmışlardır. Kazım Karabekir Paşa ve Mersinli Cemal Paşa kongrede hazırlanan genelgeyi telefonla imzaladıklarını beyan etmişlerdir. Bu toplantının Mustafa Kemal’in en yakın ekibiyle yaptığı ve yol haritasını belirlediği bir dar toplantı olduğu anlaşılmaktadır.

Mustafa Kemal ve arkadaşlarının Türk devletini kurmak amacıyla yaptıkları, Havza ve Amasya kongrelerinden sonra 23 Temmuz- 7 Ağustos tarihleri arasında yapılan Erzurum Kongresi’ni yapmışlardır. Bu kongreye 56 ya da 63 delegenin katıldığı şeklinde farklı sayılar verilse de katılımcıların sayısal farklılığı konumuz açısında bir sorun teşkil etmemektedir. Bu kongreye Erzurum’dan 24, Trabzon’dan 17, Sivas’tan 10, Bitlis’ten 3, Van’dan 2 delege katılmıştır. Delegelerin katılmadığı Diyarbakır gibi Kürdistan’ın birçok şehri bulunmaktadır.

Van ve Bitlis delegelerinin de Kürtleri ne kadar temsil ettikleri de belli değildir. Sivaslı Kafkas bir delege Kars’ı temsil etmiştir. Bitlis’i, M. Müfit Kansu adlı Denizlili bir Kemalist temsil etmiştir. Antep temsilcisi, Mustafa Vasıf, İTF’nin Karakol adlı illegal yapılanmadan olan adlı

Erzurum Kongresi’ne katılanlardan sadece bir delegenin Alevi olabileceği düşünülmektedir. O halde neden Erzurum Kongresi’nde olması gereken düzeyde bir Alevi temsiliyeti yoktur? Bu durum Alevi- Bektaşilere nasıl yaklaşıldığını göstermektedir. Ayrıca Amasya toplantısına katılanların hiç birisi Amasyalı ya da Amasya’ya yakın şehirlerden değildir. Peki bu toplantı neden Amasya’da yapılmıştır? Bu soruların cevabını aramaya, daha sonraki gelişmeleri ve Alevilerin durumunu incelemeye, önümüzdeki hafta devam edeceğiz. (DEVAM EDECEK)

Aziz Tunç – 11.11.2026

Tags: Aziz Tunç