Tarihte bireyin rolü | Hamit Baldemir

Tarihi yaratan kitlelerdir; önderler ise uygun koşullarda tarihin akışına yön verebilir. Bireyin rolünü ne yadsımak ne de mutlaklaştırmak doğrudur. Liderlerin yanılmaz ve doğaüstü varlıklar gibi yüceltilmesine karşı çıkıyorum. Hiçbir önder halkın ve toplumsal mücadelenin üzerinde değildir…

Tarihi kim yapar? Toplumsal sınıflar ve kitleler mi, yoksa önderler mi? Bu soru çoğu zaman iki uç yanıtla karşılanır. Bir yaklaşım, büyük dönüşümleri büyük kişilerin iradesiyle açıklar; halkı, sınıfları ve toplumsal koşulları önderin peşinden giden bir kitle gibi görür. Diğer tarafta, ekonomik ve toplumsal yapı belirleyici olsa da bireyin ve öznenin rolünü tümden yadsımak veya mutlaklaştırmak tarihsel materyalist bakış açısına uygun değildir.

Tarihsel materyalist bir çözümleme, bu iki yaklaşımı da aşar ve konuya bilimsel yaklaşır. Tarihi, üretim güçleri ile üretim ilişkilerinin karşılıklı mücadelesi yapar. Sınıflı toplumlarda ise buna kabaca sınıflar mücadelesi denir. Bu tarihsel oluşum, doğa ve insan arasındaki ilişkiyle başlar. Ancak bu mücadele biçimi devam etmekle birlikte, günümüzde sınıflar mücadelesi temel kabul edilir. Tarihi kitleler, üretim güçleri ile üretim ilişkileri arasındaki diyalektik çatışma içinde gerçekleştirir. Bireyler, bu çatışmanın veya maddi toplumsal ilişkilerin ürünüdür.

Bu çatışmalı sürecin yarattığı iç ve dış ekonomik ve toplumsal koşullar, özneyi üretir ya da var eder. Özne, bu maddi koşul ve çelişkileri analiz ederek uygun önderlikler veya örgütler yaratır. Toplumsal projeler üreterek toplumu belli bir amaca yönlendirir. Bunu, her şeyden soyutlanmış bir tarzda veya yalnızca kendi niyetlerine göre yapamaz. Önderler, içinde bulundukları ekonomik ilişkiler, sınıf yapıları, devlet biçimleri, siyasal kurumlar, kültürel gelenekler ve uluslararası güç dengeleri içinde hareket ederler. Bu koşullar, tarihin mümkün yönlerini ve hareket alanını belirler; ancak her somut olayın gelişimi öznesiz gerçekleşemez.

Bu nedenle tarihi yaratan kitlelerdir; ancak tarihi yönlendiren ve akışını değiştiren öznel yapılardır. Yani örgütler… Örgütler bireylerden oluşur. Önderler nesnel koşulları belirleyemez. Tarihsel ve ekonomik yasalar nesnel koşulların ürünüdür. Toplumsal ve ekonomik yasalar bize rağmen vardır. Yani iradi değildir. Sosyoekonomik yapı, uzun dönemli eğilimleri ve mücadele alanını belirler. Bireyler ve önderlikler ise bu alan içinde toplumsal ihtiyaçları dile getirir; toplumu örgütler, politik stratejiler kurar ve olayların biçimini, hızını ve akışını etkiler.

Marx, Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı adlı eserinin önsözünde, üretim ilişkilerini toplumun ekonomik yapısının temeli olarak ele alır; hukuk, siyaset ve toplumsal bilinç biçimlerinin de bu temelle ilişki içinde şekillendiğini belirtir. Bu, düşüncelerin ve siyasal kurumların toplumsal yaşamdan bağımsız biçimde ortaya çıkmadığı anlamına gelir. İnsanların ne düşündüğünü ve hangi siyasal taleplerin güç kazandığını anlamak için içinde yaşadıkları üretim ilişkilerine ve maddi koşullara bakmak gerekir. Ne diyordu Marx: “İnsanların bilincini belirleyen varlıkları değildir; tam tersine, onların bilincini belirleyen toplumsal varlıklarıdır.”

Ancak tarihsel materyalizm, ekonominin her olayı doğrudan ve tek başına açıkladığı mekanik bir kuram değildir. Engels, Joseph Bloch’a 1890’da yazdığı mektupta ekonomik koşulların temel rolünü vurgularken siyasal biçimlerin, hukuk düzeninin, düşüncelerin ve geleneklerin de mücadelelerin gelişimini etkilediğini belirtir. Bu etki, bazı durumlarda olayların alacağı biçimi belirgin biçimde değiştirebilir. Tarih, tek bir nedenin çalıştırdığı basit bir makine değil; farklı iradelerin, kurumların ve toplumsal güçlerin karşılaşmasından doğan bir süreçtir. [Engels’ten Joseph Bloch’a mektup]

Burada altyapı ile üstyapıyı diyalektik birliklerinden koparmadan ayırmak ve tanımlamak en bilimsel yaklaşımdır. Altyapı, üretim güçleri ve üretim ilişkilerinden oluşur. Üstyapı ise devletin niteliğini, siyasal ve hukuksal kurumları ve düşünsel biçimleri kapsar. Mülkiyet ilişkileri ve sınıf yapısı da bu bütünlük içinde ele alınmalıdır. Diğer taraftan kriz anları, örgütlenme biçimleri, ittifaklar, siyasal kararlar, önderlerin tercihleri ve olayların rastlantısal yönleri de önemlidir. Altyapı ile üstyapı birbirinden bağımsız değildir; fakat üstyapı da altyapının otomatik sonucu değildir. Aynı yapısal kriz, farklı örgütlenme ve önderlik koşullarında farklı siyasal sonuçlara yol açabilir.

Birey ve önder hangi tarihsel koşullarda ortaya çıkar?

Önderlik, toplumsal ilişkilerin dışından gelen bağımsız bir güç değildir. Genellikle çözülmesi gereken sorunların biriktiği, eski kurumların taleplere yanıt veremediği, yeni toplumsal güçlerin kendilerini ifade edecek araçlar aradığı dönemlerde tarih sahnesine çıkar. Yani mevcut tarihsel zorunluluğun değiştiği ve yeni bir tarihsel zorunluluk için maddi koşulların oluştuğu dönemlerde ortaya çıkar.

Bir toplumda işçiler, köylüler, kent yoksulları veya ulusal bir topluluk benzer sorunları yaşayabilir; fakat ortak sorunlar yaşamak, kendiliğinden ortak bir siyasal özne hâline gelmek demek değildir. Dağınık deneyimlerin ortak bir dile, programa ve eylem biçimine dönüşmesi gerekir. Bu dönüşümde partiler, sendikalar, meclisler, konseyler, yerel örgütler, basın ve eğitim kurumları rol oynar.

Gramsci’nin “organik aydınlar” kavramı bu süreci anlamaya yardımcı olur. Gramsci, yeni toplumsal dönemlerin kendi toplumsal deneyimlerini açıklayan, bir araya getiren ve siyasal hedeflere bağlayan aydın ve örgütleyici kadrolar geliştirdiğini yazar. Burada önderlik, yalnızca tek bir kişinin hitabeti ya da karizması değildir; bir sınıfın veya toplumsal hareketin kendini tanıma, taleplerini ifade etme ve daha geniş kesimlerle ilişki kurma kapasitesidir. [Gramsci, Hapishane Defterleri’nden “Aydınlar” bölümü]

Bir önderin ortaya çıkışında birbiriyle bağlantılı çeşitli koşullar bulunur: toplumsal çelişkilerin keskinleşmesi, siyasal meşruiyet krizi, örgütlü güçlerin varlığı, belirli bir programın toplumda karşılık bulması, kitlelerle kurulabilen güven ilişkisi ve uluslararası koşullar.

Önderin kişisel özellikleri de önemlidir: durumu okuyabilmesi, zamanında karar verebilmesi, farklı güçleri ortak bir hedef çevresinde buluşturabilmesi ve değişen koşullara uyum sağlayabilmesi. Fakat bu nitelikler, ancak belirli bir toplumsal konum ve tarihsel ihtiyaçla birleştiğinde siyasal güç hâline gelir.

Genel, özel ve bireysel nedenler

Georgi Plehanov’un 1898 tarihli Tarihte Bireyin Rolü Üzerine çalışması, bu tartışmanın klasik metinlerindendir. Plehanov, tarihsel süreçte genel nedenleri üretici güçlerin gelişimi ve üretim ilişkileriyle; özel nedenleri belirli bir ülkenin tarihsel ve uluslararası koşullarıyla; bireysel nedenleri ise önderlerin özellikleri ve rastlantısal gelişmelerle ilişkilendirir. [Plehanov, Tarihte Bireyin Rolü Üzerine]

Plehanov’un güçlü yanı, önderin gücünü toplumun iç yapısından ve diğer toplumlarla kurduğu ilişkilerden bağımsız düşünmemesidir. Bir önder toplumsal ihtiyaçları yaratmaz; fakat bu ihtiyaçların nasıl ifade edileceğini, hangi hedeflere yöneltileceğini ve hangi araçlarla karşılanacağını etkileyebilir. Plehanov’a göre bireyler, genel toplumsal eğilimleri istedikleri gibi tersine çeviremezler; buna karşılık olayların somut özelliklerini, sonuçlarını ve gelişme hızını etkileyebilirler.

Bu yaklaşım, bireyi tarihin mutlak yaratıcısı saymaktan da onu önemsiz görmekten de kaçınır. Yine de Plehanov’un kimi ifadeleri, tarihsel gelişmenin yönü değişmezmiş gibi okunabilir. Onu daha dikkatli okumak için Engels’in Bloch’a mektubundaki karşılıklı etkileşim vurgusunu ve Marx’ın somut tarih çözümlemelerini birlikte düşünmek gerekir. Tarihsel koşullar hareket alanını sınırlar; fakat bu sınırlar içinde yapılan seçimler de sonraki koşulları değiştirir.

Fransa’da Louis Bonaparte

Marx’ın Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i adlı eseri, birey ve yapı ilişkisini somut bir siyasal kriz üzerinden inceler. 1848 Devrimi’nden sonra Fransa’da cumhuriyetçi ve monarşist güçler, burjuva sınıfları, işçiler ve köylüler arasında keskin mücadeleler yaşanır. Louis Bonaparte’ın 1851 darbesi, yalnızca onun kişisel hırsıyla açıklanamaz. Marx, Bonaparte’ın yükselişini sınıflar arasındaki bölünmeler, parlamentonun zayıflaması, merkezî devlet aygıtının gücü ve küçük köylülerin siyasal konumuyla birlikte ele alır. [Marx, Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i]

Buradaki önderlik, mevcut devlet mekanizmasını ve sınıfsal parçalanmayı kullanabilen bir siyasal aktördür. Bonaparte bu koşulları tek başına yaratmamıştır; fakat iktidar mücadelesinde belirli hamleler yapmış, parlamentonun etkisizleşmesinden yararlanmış ve yürütme gücünü merkezileştirmiştir. Bu örnek, önderin etkisinin toplumsal desteğe, kurumlara ve rakip güçlerin örgütlenme düzeyine bağlı olduğunu gösterir. Aynı zamanda liderlik, halkın ortak iradesini temsil ettiğini ileri sürerken devlet gücünü toplumdan bağımsızlaştırma yönünde de çalışabilir.

Kriz anında önderliğin etkisi: 1917 Rusya

1917 Rusya’sında savaş, toprak sorunu, işçi mücadeleleri ve eski devlet düzeninin çözülmesi büyük bir siyasal kriz yaratmıştı. Şubat Devrimi monarşiyi devirmiş, fakat savaşın sürmesi, toprak talebinin karşılanmaması ve ikili iktidar gibi sorunlar devam etmişti. Bu maddi ve siyasal koşullar devrimci bir alan açtı; ancak hangi güçlerin bu alanı nasıl değerlendireceği önceden belirlenmiş değildi.

Lenin’in Nisan 1917’de sunduğu tezler, bu koşullar içinde belirli bir siyasal yön öneriyordu: Geçici Hükümet’e destek verilmemesi ve sovyetlerin iktidarının savunulması. [Lenin, “Proletaryanın Mevcut Devrimdeki Görevleri” (Nisan Tezleri)]

Bu müdahale savaşın, işçi hareketinin ya da toprak sorununun nedenlerini yaratmadı. Fakat bu taleplerin nasıl bir siyasal programa bağlanacağı konusunda parti içinde ve toplumda mücadele yürütülmesine katkı sundu. Bu örnek, önderliğin toplumsal hareketin yerine geçmeden onun yönünü, örgütsel kararlarını ve eylem zamanlamasını etkileyebileceğini gösterir.

Dolayısıyla “Lenin olmasaydı hiçbir devrim olmazdı” demek de “Lenin’in hiçbir etkisi yoktu” demek de açıklayıcı değildir. Sorulması gereken, mevcut toplumsal koşulların hangi talepleri mümkün kıldığı, Lenin’in bu talepleri hangi programa bağladığı, bu programın örgütlü bir güç ve kitlesel karşılıkla ne ölçüde birleştiğidir.

Ulusal önderlik ve önderliklerin etkisi hangi alanlarda ortaya çıkar?

Ulusal mücadelelerde önderliğin etkisi, toplumsal sınıflarla ve dış güçlerle kurulan ilişkiler içinde ortaya çıkar. İşgal, sömürge yönetimi, imparatorluğun çözülmesi veya ulusal egemenliğin sınırlanması, farklı toplumsal kesimleri ortak bir bağımsızlık hedefi çevresinde bir araya getirebilir. Fakat ortak ulusal hedef, bu kesimlerin ekonomik ve siyasal çıkarlarının aynı olduğu anlamına gelmez.

Önderlik burada bir koalisyon kurma, farklı talepleri bir programda birleştirme ve mücadeleyi askerî, siyasal ve diplomatik alanlarda örgütleme kapasitesi kazanır. Bu kapasite, hareketin başarısını etkileyebilir. Fakat “ulus” adına konuşan önderliğin hangi grupları temsil ettiği, hangi grupları dışarıda bıraktığı ve bağımsızlıktan sonra nasıl bir toplumsal düzen kurduğu ayrı bir konudur.

Önderliklerin etkisi her tarihsel düzeyde aynı değildir. Uzun dönemli toplumsal dönüşümlerde üretim biçimleri, sınıf ilişkileri ve devlet düzeni güçlü sınırlar koyar. Belirli bir kriz veya mücadele döneminde ise önderler ve örgütler daha doğrudan etkide bulunabilir.

Önderlikler hangi alanlarda yaratıcılıklarını gösterebilir?

Dağınık deneyimleri ortak bir siyasal dile ve programa dönüştürmek.
Farklı toplumsal kesimler arasında ittifak kurmak veya ittifakları bozmak.
Mücadelenin zamanlamasını, araçlarını ve örgütlenme biçimini belirlemek.
Kriz anında kararsız ya da örgütsüz kesimleri harekete geçirmek.
Devlet kurumlarını ve siyasal iktidarı kullanma biçimini değiştirmek.
Mücadelenin bedelini, süresini ve kısa vadeli sonucunu etkilemek.

Bunlar önemli güçlerdir; ancak sınırsız değildir. Önderliğin etkisi, toplumsal tabanın desteğine, örgütlerin gücüne, devlet aygıtının niteliğine, karşıt güçlerin kapasitesine ve uluslararası koşullara bağlıdır. Toplumsal ihtiyaçlara karşılık vermeyen bir önderlik, karizması veya askerî gücü ne kadar büyük olursa olsun, uzun süreli bir toplumsal dönüşümü tek başına sürdüremez.

Sonuç

Tarihsel materyalist açıdan sosyoekonomik yapı, bireylerin ve önderliklerin faaliyet gösterdiği alanı yaratır; sorunların kaynağını, mücadelelerin sınırlarını ve mümkün dönüşümlerin maddi koşullarını belirler. Bu nedenle toplumsal dönüşümlerin başlıca açıklaması bireysel iradede değil, toplumsal ilişkilerde ve maddi yaşamın örgütlenişindedir.

Fakat altyapı, tarihi kendi kendine yapan bir özne değildir. İnsanlar örgütlenir, karar alır, mücadele eder ve sonuçlarıyla yeni koşullar yaratırlar. Önderlikler bu kolektif eylemin içinde ortaya çıkar; toplumsal ihtiyaçları dile getirerek ve örgütleyerek etkili hâle gelir. Güçleri, toplumsal bir dayanak buldukları ölçüde artar.

Bu nedenle önderliklerin tarihsel etkisini şöyle özetlemek mümkündür: Toplumsal yapının temel çelişkilerini tek başlarına yaratamaz ve ortadan kaldıramazlar; fakat bu çelişkilerin nasıl ifade edileceğini, hangi güçlerin bir araya geleceğini, mücadelenin hangi yoldan ilerleyeceğini ve belirli bir dönemde hangi sonucun ağır basacağını önemli ölçüde etkileyebilirler.

Tarihi ne yalnızca önderler yapar ne de önderlerden bağımsız, kendiliğinden işleyen bir yapı. Tarih, maddi koşullar içinde mücadele eden insanların ortak eylemiyle şekillenir; önderlik, bu eylemin etkili ama sınırları olan bir bileşenidir.

Ne var ki geri kalmış ve az gelişmiş toplumlarda önderin ve bireyin rolü, metafizik bir yaklaşımla abartılır. Doğaüstü bir güç olarak tasvir edilir. Her şeyi başlatan ve düzelten, hatta maddi koşulları yaratan bir varlık olarak lanse edilir ve buna maalesef inanılır.

Oysa lider bir insandır ve bulunduğu coğrafyanın, toplumun yetiştirdiği bir bireydir. Yanılabilen, yanlış yapabilen, korkuları ve kaygıları olan, yorulabilen, hatta davasına ihanet edebilen bir insandır. O toplumun bir bireyidir. Doğaüstü bir varlık değildir. Maddi koşulların yarattığı sorunların ve olanakların tarih sahnesine çıkardığı bir bireydir. Toplumun desteği ve uygun koşullar olmadan herhangi bir bireyden pek farkı olmayan bir varlıktır.

Yazımda da belirttiğim gibi özneyi yadsımamak gerekir. Güçlü önderler, büyük toplumsal değişimlere yol açabilir. Toplumun sorunlarını çözmede yaratıcı bir güç olabilir. Tarihin akışına yön verebilir. Böyle büyük önderler her dönemde ortaya çıkmazlar. Belirli tarihsel momentlerde var olurlar. Lenin ve benzerleri gibi.

Hamit Baldemir – 12.10.2026

Tags: Hamit Baldemir