Türk mü, Türkiyeli mi? Asıl mesele bu! | Hüseyin Şenol
Haluk Bilginer’in “Türkiye sineması” sözleri üzerinden koparılan fırtına, bir kez daha gösterdi ki mesele yalnızca dil değil, kimlik meselesidir. Türk kimliğinin bütün halklara dayatılmasına karşı çıkmak, farklı kimliklerin eşitliğini ve özgürlüğünü savunmaktır.
Usta oyuncu Haluk Bilginer’in yıllar önce katıldığı bir söyleşide söylediği birkaç sözcük, bugünlerde yeniden ırkçı ve ulusalcı çevrelerin tepkisini çekiyor. Dikkat edin, ‘Türkiyeli’ denmesine tahammül edemeyenler, şimdi de ‘Türkiye sineması’ sözüne çıldırıyor. Çünkü sorun sinema değil, Türklük dayatmasının sorgulanması!
Bilginer, “Türkiye sineması diyelim mi ona? Türk sineması bana doğru gelmiyor” demişti. Ne kadar doğru söylemiş! Aslında yıllardır tartıştığımız “Türk mü, Türkiyeli mi?” meselesinin bir başka boyutu bu. Bir ülkenin bütün kültürel birikimini tek bir etnik kimlikle tanımlamakta ısrar edenlerin, “Türkiye sineması” gibi kapsayıcı bir ifadeye bile tahammül edememesi tesadüf değil.
Ben de yıllardır haberlerimde ve yazılarımda buna dikkat etmeye çalışıyorum. “Türk sineması” yerine “Türkiye sineması”, “Türk futbolu” yerine “Türkiye futbolu”, “Türk müziği” yerine “Türkiye müziği”, “Türk insanı” yerine “Türkiye insanı” demeyi tercih ediyorum. Çünkü Türk, etnik bir kimliği; Türkiye ise farklı halkların ve kültürlerin yaşadığı bir ülkeyi ifade ediyor. Elbette özellikle Türk halkının kültüründen, müziğinden veya edebiyatından söz ediyorsak “Türk” demek yerindedir. Ancak Türkiye’deki bütün kültürel üretimi tek bir etnik kimlikle tanımlamak, diğer halkları görünmez kılmaktır.
Bir çok ulusalcı ve ırkçı oyuncu gibi, Bilginer’in sözlerine sert tepki gösterenlerden biri oyuncu Talat Bulut oldu. Bulut, Bilginer’in İngiliz vatandaşlığına dikkat çekerek, “Türkiye’de meşhur olup Türkiye’de çok para kazanan bir İngiliz vatandaşının 114 yıllık Türk sineması kimliğini değiştirmesi bir nankörlüktür” dedi. Buyurun buradan yakın! Bir insanın vatandaşlığını ve kazandığı parayı gündeme getirerek düşüncesini mahkum etmeye çalışmak da neyin nesi? Bilginer sinemanın tarihini değiştirmeyi değil, daha kapsayıcı bir tanımlama kullanmayı öneriyor. Buna bile tahammül edemiyorlar!
Üstelik Bilginer’e “nankörlük” suçlaması yönelten Talat Bulut, geçmişte birkaç kez kadın set çalışanlarının cinsel taciz suçlamasıyla gündeme gelmişti. Hakkındaki soruşturmada takipsizlik kararı verilmiş olması, kadının beyanının yok sayılmasını gerektirmez. Kadının beyanını esas almak, suçlamayı ciddiye almayı ve üzerinin örtülmesine karşı çıkmayı gerektirir.
Aslında mesele yalnızca Talat Bulut değil. “Türkiyeli” sözcüğüne yıllardır saldıran çevreler, şimdi de “Türkiye sineması” ifadesini hedef alıyor. Çünkü onların derdi sözcükler değil, Türk kimliğinin bütün topluma dayatılmasının sorgulanması!
“Türk” ile “Türkiyeli” arasındaki fark
Asıl mesele şu: Türkiye’de yaşayan herkes neden Türk olarak tanımlanmak zorunda? Kürt, Arnavut, Ermeni, Laz, Çerkes, Arap, Rum ve diğer halklardan insanlar neden kendi etnik kimlikleriyle var olamasın? Türk olmak başka, Türkiyeli olmak başkadır. Türk bir etnik kimliği, Türkiyeli ise ülkeye aidiyeti ifade eder. İnsan hem Türk hem Türkiyeli olabilir. Aynı şekilde Kürt, Arnavut veya Ermeni olup Türkiyeli de olabilir. Kimsenin Türklüğüne itirazımız yok. İtirazımız, Türklüğün başkalarına dayatılmasına!
1982 Anayasası’nın 66. maddesindeki “Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür” hükmünü öne çıkaran ulusalcılar, bunun yalnızca hukuki vatandaşlık tanımı olduğunu savunuyor. Peki, kendisini Türk olarak görmeyen milyonlarca insan ne olacak? Bir devletin anayasasına yazdığı her şeyin demokratik, eşitlikçi ve doğru olduğunu kim söyleyebilir? Üstelik Anayasa’daki bu hüküm, Türk kimliğinin etnik anlamını ve Türkiye’de yürütülen asimilasyon politikalarını ortadan kaldırmıyor. Bir halkın kimliği devletin emriyle değiştirilemez!
Sorun zaten “Türkiyeli” denildiği için ortaya çıkmadı. Sorun, farklı halklara yüz yılı aşkın süredir “Türk” kimliğinin dayatılmasıyla yaşanıyor. Biz de tam bu nedenle Türkiyeli diyoruz. Bu tanımlama kimseyi etnik kimliğinden vazgeçirmiyor, tersine herkesin kendi kimliğiyle var olabilmesinin önünü açıyor.
“Türkiyeli” tanımı, 1980’li yıllardan itibaren yurt dışındaki enternasyonalist sosyalistler tarafından yaygınlaştırıldı. Çünkü aramızda Türkler, Kürtler, Arnavutlar, Ermeniler ve başka halklardan insanlar vardı. Hepimizi kapsayan ortak bir tanıma ihtiyaç duyuyorduk. Ben de Arnavut kökenli biri olarak kendimi en doğru ifade eden sözcüğün “Türkiyeli” olduğunu düşünüyorum. Türk değilim, Türkiyeliyim. Peki, kendimi tek kelimeyle başka nasıl tanımlayabilirim?
Ahmet Kaya’yı unutmadık!
Bugün 16 Kasım, Ahmet Kaya’nın ölümünün 26. yıldönümü. Kürt kimliğini ve Kürtçe şarkı söyleme isteğini açıkça dile getirdiği için hedef gösterilen Ahmet Kaya’yı unutmadık. 1999 yılında Magazin Gazetecileri Derneği’nin ödül gecesinde yaşananları hatırlayın. Kaya, Kürtçe şarkı söylemek ve klip çekmek istediğini açıkladığında salonda yükselen tepkiler, saldırılar, ardından basında yürütülen linç kampanyası…
Sonrasında açılan davalar, ülkesinden ayrılmak zorunda kalması ve 16 Kasım 2000’de Paris’te yaşamını yitirmesi. Henüz 43 yaşındaydı. Ahmet Kaya’yı hedef alanlar yalnızca açıkça faşist ve ırkçı çevreler değildi. Kendisine solcu, sosyal demokrat, ilerici diyen ulusalcı anlayış da bu düşmanlığın önemli bir parçasıydı. Kürtçe şarkı söylemek istemek bile vatana ihanet sayılabiliyordu!
Bugün Haluk Bilginer’e yöneltilen saldırılarla Ahmet Kaya’nın yaşadıklarını aynı ağırlıkta değerlendirmiyorum. Ancak ikisinin arkasındaki kimlikçi tahammülsüzlüğü görmezden gelemeyiz. Birinde “Türkiye sineması” demek, diğerinde Kürtçe şarkı söylemek istemek hedefe konuluyor. Bir insanın kendi dilini, kimliğini savunması veya farklı kimlikleri kapsayan bir tanımlama önermesi neden bu kadar rahatsızlık yaratıyor? Ahmet Kaya’ya yaşatılanlardan ders çıkarmayanların bugün benzer dışlayıcı söylemleri sürdürmesi tesadüf değil.
Irkçılığın iki yüzü: Asimilasyon ve dışlama
Türkiyeli tanımına itiraz edenler sık sık Avrupa’dan örnek veriyor. İlber Ortaylı da kendine özgü dili olanlara millet denileceğini savunarak Almana Almanyalı, Fransıza Fransalı, Türke Türkiyeli denilemeyeceğini ileri sürüyor. Peki Finlandiyalı, İsviçreli, Kanadalı, Avustralyalı, Avusturyalı demiyor muyuz? Almanyalı Türk, Yunanistanlı Türk, Kuzey Makedonyalı Türk ifadelerini kullanmıyor muyuz?
Mesele biraz da tarihsel kullanım ve ağız alışkanlığıdır. Bunları dilbilgisi adına değişmez kurallara dönüştürmek demagojidir. Üstelik bir milletin mutlaka kendisine özgü tek bir dili olması gerektiği düşüncesi de gerçeği yansıtmıyor. Aynı dili konuşan farklı milletler olduğu gibi, birden fazla dili konuşan toplumlar da var. Almanca konuşan Avusturyalılar veya farklı diller konuşan İsviçreliler bunun açık örnekleri.
Avrupa örneklerinde önemli bir çelişki daha var. Türkiye’de farklı kimliklere Türklük dayatılırken, Almanya’daki ırkçılar farklı kökenden gelenleri Alman vatandaşı olsalar ve kendilerini Alman olarak tanımlasalar bile dışlayabiliyor. Bir tarafta zorla asimilasyon, diğer tarafta dışlama! Irkçılığın iki farklı yüzü. İnsanların kendi kimliklerini özgürce tanımlama hakkını tanımadığınız sürece, ister asimile edin ister dışlayın, sonuçta aynı ayrımcı anlayışa hizmet edersiniz.
Almanya’da doğup büyüyen, Alman vatandaşı olan çocuklarımızın kendilerini Alman olarak tanımlamasından rahatsız olan ırkçılarla, Türkiye’de Kürtlerin, Arnavutların veya Ermenilerin kendilerini Türkiyeli olarak tanımlamasına karşı çıkanların ortak noktası da budur. Her ikisi de insanların kimliklerini kendilerinin belirlemesine tahammül edemiyor. Üstelik Türkiyeli tanımına karşı çıkan kimi çevreler, Almanya’da Türkiye kökenlilerin Alman olarak kabul edilmemesinden hiç de rahatsız görünmüyor.
Ben Arnavut’um, Türkiyeliyim!
Bu mesele benim için yalnızca teorik veya siyasal bir tartışma değil. Ben Türkiye kökenli bir Arnavut’um. Kendimi Türk değil, Türkiyeli olarak tanımlıyorum. Çünkü Türk değilim! Türküm desem kendi kökenimi inkar etmiş olurum. Üstelik bu asimilasyonun izlerini kendi adımda ve soyadımda taşıyorum. Asıl adımın Hysen Quni olması gerekirken Hüseyin Şenol olarak yaşamaya zorlandım. Yalnızca ben değil, milyonlarca Kürt, Ermeni, Laz, Çerkes, Arnavut ve diğer halklardan insan, adlarının ve soyadlarının Türkçeleştirilmesiyle karşı karşıya kaldı.
Bir insanın adı neden kendi anadilinde olmasın? Kürdün Kürtçe, Arnavutun Arnavutça, Ermeninin Ermenice adı ve soyadı neden olmasın? Geçmişte dayatılan ad ve soyadlarını değiştirmek isteyen herkes, kendi kimliğine uygun adını özgürce kullanabilmelidir. Türk, Öztürk, Tamtürk, Çoktürk, Şentürk ve benzeri soyadları, sahiplerinin özgür tercihi olabilir. Ancak bunları taşımaya zorlanmış insanların kendi tarihsel soyadlarına dönme hakkı da olmalıdır.
Asimilasyon yalnızca bir halkın dilini yasaklamakla gerçekleşmez. Adıyla, soyadıyla, tarihiyle ve kültürüyle de gerçekleştirilir. Benim kendi kimliğimi savunmam, Türk halkına düşmanlık değildir. Tam tersine, bütün halkların eşitliğini savunmaktır. Kimse aslını gizlememeli ve gizlemeye de zorlanmamalıdır.
Ulusalcılıkla hesaplaşmadan enternasyonalizm olmaz!
İlber Ortaylı’nın dil üzerinden kurduğu tartışmadan Ümit Özdağ’ın milliyetçi siyasetine, Ataol Behramoğlu’nun anayasal vatandaşlık tanımını savunmasına ve Yılmaz Özdil’in Türklük anlayışına kadar aynı temel sorunla karşılaşıyoruz: Türk kimliğinin bütün ülkeyi kapsayan ortak kimlik olarak kabul edilmesinde ısrar edilmesi.
Özellikle Yılmaz Özdil, Türkiyeli tanımına yönelik itirazlarını, Türklüğün tarihsel ve ulusal bütünlüğünün korunması gerektiği düşüncesine dayandırıyor. Türklüğü etnik kökenle sınırlamadığını, bütün farklı kökenleri kapsayan bir bilinç olarak gördüğünü savunuyor. Peki, kendisini Türk olarak görmeyen, Türk kimliğini benimsemek istemeyen milyonlarca insan ne olacak? Bir insanın Kürt, Arnavut veya Ermeni kimliğini koruyarak Türkiyeli olduğunu söylemesi neden kabul edilemiyor? İşte benim ulusalcı anlayışa itirazım da tam burada başlıyor.
Mine Kırıkkanat ve Fatih Altaylı da bu tartışmanın dışında değil. Kırıkkanat yıllardır “Türkiyeli” tanımına karşı çıkarken, Altaylı da Haluk Bilginer’in “Türkiye sineması” önerisine Fransa ve İran örnekleriyle itiraz ediyor. Farklı halkları kapsayan bir ülke tanımına karşı bu ısrar, benim açımdan ulusalcı anlayışın bir başka göstergesi. Kırıkkanat, Altaylı gibi gazeteciler de Türkiye’de ırkçılığın değirmenine su taşıyan gazetecilerden.
Ataol Behramoğlu’nun anayasalardaki Türk vatandaşlığı tanımlarını sıralayarak ara ara tartışmaya müdahil olması da aynı anlayışın bir başka örneği. Özellikle kendisini solcu olarak tanımlayanların bu yaklaşımı savunması ayrıca sorgulanmalıdır. Bir sosyalist için esas alınması gereken devletin dayattığı kimlik mi, halkların kendi kimliklerini özgürce belirleme hakkı mı? Bir anayasaya yazıldığı için farklı halkların kendi kimliklerini geri plana atması mı gerekiyor?
Bu tartışmada dikkat çekici bir başka nokta da farklı etnik kökenlerden gelen bazı isimlerin Türklük dayatmasını savunan koroya katılması. Kürt-Arnavut kökenli olduğu iddia edilen Ece Üner gibi tetikçi ulusalcı gazetecilerin tutumu da bu açıdan tartışılmayı hak ediyor. Aynı çevreler, Almanya’da yaşayan Türk kökenlilerin veya Bulgaristan vatandaşı Türklerin etnik kimliklerini korumasında bir sorun görmüyor. Bulgaristan vatandaşı bir insan Türk olabiliyor da Türkiye vatandaşı bir insan neden Kürt, Arnavut veya Ermeni olarak kabul edilmiyor? Başka ülkelerdeki Türkler için savunduğunuz kimlik hakkını Türkiye’deki halklardan neden esirgiyorsunuz? İşte ulusalcı anlayışın temel çelişkilerinden biri de budur.
Enternasyonalizm, bütün halkları tek bir ulusal kimliğin altında toplamak değildir. Enternasyonalizm, her halkın kendi kimliğiyle eşit ve özgür yaşayabilmesini savunmaktır. Kendi etnik kimliğini gizleyerek veya inkar ederek başkalarına Türklüğü dayatan anlayış da bu açıdan eleştirilmeyi hak ediyor. Kendisine sosyalist diyen birinin Kürt halkının kimliğine, diline ve eşitlik mücadelesine karşı çıkması, savunduğunu ileri sürdüğü enternasyonalizmle bağdaşmaz.
Türkiye’de Türk kimliğinin dayatılmasına karşı çıkarken, başka ülkelerde Türklerin kendi kimliklerini koruma hakkını da aynı kararlılıkla savunmak gerekir. Bulgaristan’daki Türklerin adlarının zorla değiştirilmesini mahkum edip Türkiye’de Kürtlerin, Ermenilerin, Arnavutların yaşadığı asimilasyonu görmezden gelmek kabul edilemez. Irkçılık ve asimilasyon, nerede ve kime karşı uygulanırsa uygulansın karşı çıkılması gereken politikalardır. Bir halk için savunduğumuz hakları başka bir halktan esirgeyemeyiz.
Bugün Türkiyeli diyoruz. Yarın halklar daha farklı, daha kapsayıcı bir ortak tanım geliştirebilir. Buna da açık olmak gerekir. Ancak bugünkü koşullarda Türkiyeli tanımı, farklı halkların varlığını kabul etmenin ve Türklük dayatmasına karşı çıkmanın bir ifadesidir. Kimse Türk olmaktan vazgeçmek zorunda değil. Ama kimse de Türk olmaya zorlanamaz!
Haluk Bilginer’in birkaç sözcüğü üzerinden koparılan fırtına, Ahmet Kaya’ya yaşatılanlar ve kendi hayatımızdaki asimilasyon deneyimleri bize aynı gerçeği hatırlatıyor: Irkçılık yalnızca açıkça faşist olanların sorunu değildir. Sol ve sosyal demokrat kimliklerin arkasına gizlenen ulusalcılık da sorgulanmalıdır.
Faşizme, ırkçılığa, sömürgeciliğe ve asimilasyona karşı mücadele, aynı zamanda ulusalcılıkla hesaplaşmayı gerektirir. Bütün halkların kendi kimlikleriyle eşit, özgür ve kardeşçe yaşayacağı bir gelecek için…
Irkçılara ve ulusalcılara inat, Türkiyeliyiz!
Hüseyin Şenol – 16.11.2026





















































