Cumhuriyet’in Alevi-Bektaşilere yaklaşımı: Dostluk değil, çıkar hesabı | Aziz Tunç
Önceki makale, Amasya Kongresi için “bu kongre neden Amasya’da yapıldı” sorusu ile bitmişti. Ayrıca devam eden süreçte Alevi- Bektaşilerin durumunun ele alınacağı belirtilmişti.
Bu noktaya bağlı kalarak önce Mustafa Kemal’in çalışma alanlarını hangi kriterlerle belirlediğine bakmak gerekiyor.
Bu kapsamda bakıldığında, Erzurum’da kongre yapılmasının iki nedene dayandığı görülmektedir. Birincisi bölgede Kazım Karabekir’in askeri gücü bulunuyordu. İkincisi sürecin önderliği konusunda kazım Karabekir ile Mustafa Kemal arasında çözülmemiş bir gerilim yaşanıyordu. Üçüncü olarak Erzurum, Kürtlerle daha ileri bir ilişki kurmak için uygun bir mekandı. Bütün bunlardan dolayı kongre için Erzurum şehri tercih edilmiştir.
Diğer toplantılar için Havza, Amasya ve daha sonra Sivas’ın tercih edilmesinin başka bir nedeni olduğu anlaşılmaktadır.
O dönem Anadolu ve Kürdistan coğrafyası toplumsal tepkilerle kaynamaktaydı. O nedenle coğrafyanın birçok bölgesi güvenli değildi.
Buna karşın Kırşehir, Amasya, Tokat, Çorum ve Sivas gibi ağırlıklı olarak Alevi- Bektaşilerin yaşadığı bölgeler, toplumsal hareketliliğin olmadığı veya çok az olduğu, dolayısıyla daha güvenli olan nadir bölgelerdendi.
Böyle olması doğal bir gelişmeydi. Çünkü Alevi- Bektaşiler, tarihleri boyunca Osmanlı’yı ve halifeliği desteklememişler, tam tersine hep karşı olmuşlardır. Aynı şekilde padişah ve halife de Aleviliği ve Bektaşiliği, değişmez ve tarihsel düşman olarak görüyorlardı. Dolayısıyla Alevi- Bektaşiler, kendilerinin düşmanı olan padişahlığa ve halifeliğe yarayacak, Kemalistlere zarar verecek herhangi bir faaliyet geliştiremezlerdi. Aynı Alevi- Bektaşiler, kendi özgürlükleri için bağımsız bir hareket geliştirecek imkânlara da sahip değillerdi.
Bu gerçekleri dikkate alan Mustafa Kemal, Alevi- Bektaşileri ve coğrafyasını daha güvenilir bulmuş ve çalışmalarına bu bölgede başlamış ve aynı nedenle, 04-11 Eylül 1919 tarihlerinde, 41 kişinin katıldığı belirtilen kongreyi de Sivas’ta yapmıştır. Mustafa Kemal Sivas Kongresi’yle, Erzurum Kongresi’nde elde ettiği liderlik imkânını pekiştirmek ve çalışmalarına daha güçlü bir biçimde devam etmek istemiştir.
Mustafa Kemal ve arkadaşları, Aralık 1919 tarihinde, Sivas Kongresi’nde dönerlerken, Bektaşilerin inanç önderi olan Cemalettin Çelebi’yi ziyaret etmişlerdir. Bu görüşmede Mustafa Kemal, Bektaşilerin önderi Cemalettin Çelebi de sosyal, siyasal ve ekonomik destek istemiş ve bu desteği alarak ayrılmıştır.
Devam etmeden önce, bundan sonraki gelişmeleri anlamayı kolaylaştıracak olan önemli bir soruyu sormak ve onun cevabı olan bilgiyi paylaşmak gerekiyor. Mustafa Kemal ve diğer Kemalistler, Alevi- Bektaşiliği nasıl değerlendiriyorlar, bu inanca nasıl bakıyorlardı?
Sorunun doğru cevabı Kemalistlerin sosyo- politik kimlikleriyle ve bu kimliğin oluşmasını sağlayan düşünsel yapı ile ilgilidir. Bu anlamda Mustafa Kemal’in İTF’li bir politik kimlik olduğu bilinmektedir. İTF’nin ise Türk- İslam sentezi olarak adlandırılan politikanın gereği olarak Alevi- Bektaşiliğe karşı, soykırımı ve asimilasyonu da içeren sistemli bir saldırı politikası geliştirdiği görülmektedir. Bunun için Kafkas göçmeni İTF elemanı Baha Said, Alevi- Bektaşiliğin asimile edilmesini sağlayacak fikri alt yapıyı oluşturmak için görevlendirilmiştir. Baha Sait Alevi- Bektaşilerin yaşadığı bölgeleri dolaşmış, Alevi- Bektaşi toplumuyla ve inanç önderleriyle bir dizi görüşmeler yapmıştır. Baha Said devletin desteğiyle yaptığı bütün bu çalışmaların sonucunda, Alevi- Bektaşiliğin Türk İslam inancı olduğunu iddia eden tezler geliştirmiş ve bu tezleri sözü edilen inanca dair, Osmanlı Devleti’nin resmi görüşü haline getirmiştir. Aynı tezler kitaplaştırılarak topluma dayatılmıştır. Bugün Alevi- Bektaşi inancını çarpıtarak, bu inancın Türk ve İslam inancı olduğunu dayatan tez, o dönem Osmanlı Devleti’ni yöneten İTF’nin özel çabasıyla geliştirilmiştir.
Mustafa Kemal’in ve arkadaşlarının Alevi- Bektaşi inancına yaklaşımı buradan beslenmiştir. Buna göre Alevilik- Bektaşilik Türklerin İslam inancıdır. Farklı bir Alevi- Bektaşilik kabul edilmez ve yaşatılamazdır.
Osmanlı Devleti’nin ve halifenin cepheden düşman olduğu, Kemalistlerin dost olarak kabul etmedikleri, ancak mevcut koşullarda düşmanlaştırmayı da doğru bulmadıkları bu koşullarda Alevi- Bektaşiler ise örgütsüz durumdaydılar.
1920 yılına gelindiğinde artık Osmanlı Devleti ikili iktidarın olduğu bir devletti. Bir tarafta
İstanbul merkezli, padişahlığın ve halifeliğin Osmanlı Devleti; öte yanda 23 Nisan 1920’de, kurulan Kemalistlerin Ankara Hükümeti. Ankara Hükümeti, Osmanlı Devleti’nin içinde subay, yönetici ve temsilci olarak görevli olanlar tarafından kurulmuş, ilk aşamada padişaha ve halifeliğe karşı olmamıştır.
Ankara Hükümeti, devletinin ordu dahil bütün kurumlarını, imkânlarını ve ilişkilerini, sonuna kadar kullanarak var olabilmiş bir hükümettir.
Ankara Hükümeti’nin en bariz ve en temel eksikliği kitlesel tabanlarının olmamış olmasıydı. Kemalistler, doğal olarak, bu sorunu çözmek, toplumsal bir güç kaynağı oluşturmak istiyorlardı. Ama Kemalistlerin tek amacı bu değildi; aynı zamanda İTF’den beri sürdürülen politikanın gereği olarak Türk ulusu oluşturmak istiyorlardı. Bunun içinde en uygun toplumsal kesimin İslam- Sünni inancına mensup olan toplum olduğunu düşünüyorlardı.
Fakat 1919 yılında sosyo- politik olarak bu planın aksine bir durum yaşanıyordu. İslam- Sünni toplum, coğrafyanın tamamında Padişahtan ve Halifelikten yanaydı, Kemalistlere karşı isyan halindeydi. Çünkü bu toplumsal kesim, Halifeliği ve padişahlığı kutsal olgular olarak görüyor ve onlara dokunulmasını istemiyorlardı. Ayrıca Alevi- Bektaşiler ve coğrafyada yaşayan diğer halklar ve inanç toplulukları, İTF’nin devamı olarak gördükleri için Kemalistlerden uzak duruyorlardı.
Çünkü bu dönemde Karadeniz, Ege ve Marmara da Pontus ve Rum soykırımı yapılıyor, buna karşı adı geçen halkların tepkileri yaşanıyordu. Kürdistan’da Mustafa Kemal’e ve ekibine karşı olan ayrıca Kürtlerin özgürlüğünü talep eden direnişler yaşanıyordu. Orta Anadolu’nun her tarafı isyan halindeydi. Kısacası bütün Anadolu ve Kürdistan, zulüm ve yoksulluk içindeki -halkların diyarı olmuştur.
Bu koşullarda Kemalistlerin dayanabilecekleri tek toplumsal kesim olarak, Orta Anadolu bozkırlarında yaşayan yoksul köylüler kalıyordu. Fakat Kemalistler, örgütlülüğü olmayan gücü ve imkânı sınırlı olan bu kesime dayanarak iktidarı alamayacaklarını ve bir ulus oluşturamayacaklarını görüyorlardı.
Bu durum Kemalistlerin, Kürtlerle ve Alevilerle iyi geçinmesini zorunlu kılmıştır. Mustafa Kemal’in Hacı Bektaş Dergahı’nı ziyaret etmesi ve Cemalettin Çelebi ile görüşmesinin arka planında, bu hesap bulunmaktadır. Böyle olduğu için Sivas Kongresi’ne kadar olan ilk dönem toplantılarında sadece Alevi- Kürt olduğu düşünülen Hüseyin Avni Ulaş adlı bir delegenin katılmıştır.
Bu şekilde bir yanda Alevi- Bektaşileri sürecin dışında tutan Kemalistler, aynı zamanda Celalettin Çelebi ile görüşerek Alevi- Bektaşilerin desteğini almayı ihmal etmemişlerdir. Çünkü Kemalistlerin bütün hesabı, Alevi- Bektaşilerle dayanışmak değil, onlardan yararlanmak üzerine kurulmuştur. (Devam edecektir)
Aziz Tunç – 19.11.2026



















































